Ishami ryita ku buzima ry'Umuryango w'abibumbye (WHO/OMS) ririmo gukurikirana uko ubwoko bwihinduranyije cyane bwa virusi ya COVID-19, bukaba bumaze kugaragara mu bihugu birenga 23.
Ubwoko bw'iyi virusi yiswe BA.3.2 bwamaze kugaragara mu bihugu birimo Amerika, Hong Kong, Mozambique, n' Ubwongereza.
Nubwo nta mpamvu irasobanura impamvu ubu bwoko bukaze kurusha ubundi bwabonetse mbere, inzobere zivuga ko buzahaza abana kurusha abantu bakuru.
Ubu bwoko bwa BA.3.2 bwiswe "cicada" kubera ko bwamaze igihe kirekire bimeze nk'ubwihishe (hibernation) nyuma yo kugaragara bwa mbere mu bice bimwe by'isi, bikaba bisa n'uko ako gakoko kamara igihe kirekire munsi y'ubutaka katagaragara.
Mu kwezi gushize, ikigo cyo muri Amerika gishinzwe gukurikirana ibyorezo no kubirwanya (US Centers for Disease Control and Prevention) cyatangaje ko habonetse abarwayi muri leta 25 zo muri Amerika.
Raporo ivuga ko virus ya BA.3.2 yabonetse mu bipimo byafashwe mu mazuru y'abagenzi bane, mu bipimo byo mu bitaro ku barwayi batanu, no mu bipimo 132 by'amazi y'imyanda.
WHO/OMS yashyize ubu bwoko bwa virus mu rwego "rw'ibigomba gukurikiranwa no kwitonderwa", ivuga ko isaba "kwitabwaho cyane" kandi ko abahanga bagomba kureba niba ubu bwoko bushobora guteza ikibazo ku isi.
Ryan Heissner, umuhanga ukora ubushakashatsi ku moko ya COVID mu mujyi wa New York, yavuze ko abana bashobora kwandura ubu bwoko bwa BA.3.2 kurusha abantu bakuru.
Prof Ravindra Gupta, umwarimu mu kigo cya Cambridge Institute of Therapeutic Immunology and Infectious Diseases, yavuze ko ibyo "ntibiragenzurwa neza cyangwa ngo byemezwe burundu, ariko bisa n'aho ari byo."
Hari ibisobanuro bitandukanye kuri ibi. Kimwe muri byo ni uko ubudahangarwa bw'umubiri w'umuntu butamenya neza iyi cicada kuko itigeze ibaho mbere.
Gupta yavuze ko: "Abana muri rusange bagira ubudahangarwa buri hasi ugereranyije n'abantu bakuru kuko batigeze bahura n'udukoko twinshi dutera indwara nka COVID-19, bityo ubwirinzi bwabo kuri iyi virusi na bwo bukaba buri hasi."
Ku bantu bakuru, uturemangingo dutanga ubudahangarwa (antibodies) tugenda twiyongera uko imyaka ishira, bigatuma umubiri urushaho kugira ubudahangarwa.
Yongeyeho ati: "Umubiri w'abana uba warabonye amahirwe macye yo kubaka ubwirinzi, ari na yo mpamvu bashobora kwibasirwa n'iyi virusi cyane."
Abandi bahanga bavuga ko imiterere yahindutse cyane ya 'protein' z'ubu bwoko bwa cicada ishobora kuba ari yo itera ko abana kwandura cyane
Gupta n'itsinda rye ry'abashakashatsi bari gushaka ibipimo by'abana bapimiraho kugira ngo bakomeze ubushakashatsi bwabo, bagamije kumenya impamvu ubu bwoko bushya bugaragara ko bwibasira cyane abana.
Ni ibihe bimenyetso by'iyi ndwara?
Kugeza ubu, nta bimenyetso bigaragaza ko "cicada" itera uburwayi bukomeye kurusha andi moko ya virusi ya COVID-19.
Paul Hunter, inzobere mu ndwara zandura wo muri University of East Anglia mu Bwongereza, yavuze ko: "Nta bimenyetso byihariye bigaragara cyane kuri ubu bwoko bushya bw'iyi ndwara."
COVID-19 ihuzwa n'ibimenyetso nk'umuriro, inkorora, kubabara mu muhogo, gufungana mu mazuru, umunaniro ukabije, kubabara umutwe, kubabara umubiri wose, kubura umwuka, ndetse no gucibwamo.
Ian Jones, umuhanga mu virusi wo muri University of Reading, asobanura ko: "Virusi yibasira uturemangingo tumwe hatitawe ku bwoko bwayo, bityo ibimenyetso by'indwara bikomeza gusa nkaho ari bimwe."
Kuki ubu bwoko bushya bwihinduranyije cyane?
Virusi zose zihinduka uko ibihe bihita kandi virusi za RNA nka COVID-19 zihinduka vuba cyane kurushaho.
Ikigo cya Amerika gikurikirana Ibyorezo gisobanura ko ubwoko bwa BA.3.2 "butandukanye cyane mu mikorere ya gènes (genetics)," bivuze ko butandukanye ku buryo bugaragara n'ubwoko bwayo bwabanjeho bwa Omicron.
Ian Jones agira ati: "Izi mpinduka zituma ubudahangarwa bw'umubiri butabasha kumenya neza iyo virusi, bityo ikabasha gucika ubwo bwirinzi mu buryo runaka."
Yongeraho ko: "Virusi ikomeza gukora no kwibasira uturemangingo turwanya indwara (antibodies), ari na yo mpamvu umubare w'abandura ugenda wiyongera buhoro buhoro."
Ese urukingo rwa COVID ruracyakora?
Uku kwihinduranya kwa za virus gutuma inkingo za COVID-19 zidashobora gukingira neza "cicada". Ariko abahanga bashimangira ko zigikomeza gutanga ubwirinzi ku rugero runaka.
Ian Jones asobanura ko mu gihe wakingiwe: "Ushobora kwandura, ariko indwara ikaza mu buryo bworoheje."
Nk'uko WHO/OMS ibivuga, 67% by'abatuye isi bamaze guhabwa nibura urukingo rwa COVID-19.
Ariko inkingo zivuguruye zigenewe guhangana n'ubu bwoko bushya ntabwo ziboneka ku buryo bungana mu bice bitandukanye by'isi.
Ian Jones avuga ko ibigo bikora imiti n'inkingo bizatangira gukora urukingo rushya rwihariye rwa "cicada" niba umubare w'abandura n'ubukana bw'indwara byiyongereye mu buryo butunguranye.
Ese hari impamvu yo guhangayika?
Inzobere mu ndwara zandura Paul Hunter avuga ko bidatangaje kuba ubu bahanganye n'ubwoko bushya bwa COVID-19.
Ati: "Igihe cyose abantu bakiri ku isi, tuzakomeza kubona virusi zihinduka zikaza mu buryo bushya. Ntabwo ntekereza ko coronavirus (SARS-CoV-2) izigera irandurwa burundu."
Agaragaza ko kwiyongera kw'abarwayi ba "cicada" bitavuze ko umubare w'abandura cyangwa abapfa na wo uzahita wiyongera.
Ati: "Ubwoko bushya bukomeza kuvuka bikarema uburyo bushya bw'indwara, ariko birashoboka ko tuzakomeza kubona igabanuka ry'impfu n'izabarwayi barembye cyane."
Mu Ukuboza (12), WHO/OMS yatangaje ko nta bimenyetso by'abarembye, abari mu bitaro cyangwa impfu zaterwa na "cicadas", bivuze ko ubu bwoko bushya bufite ingaruka nke ku buzima rusange.
Ian Jones ati: "Ubu COVID-19 yabaye imwe mu ndwara zisanzwe zifata mu myanya y'ubuhumekero cyane mu gihe cy'imvura nyinshi, abantu bagomba gusa kuyitaho no kwitwararika; kandi niba batekereza ko urukingo rubafitiye akamaro, ni byiza kurufata."
Birumvikana ko abantu bari mu byiciro byugarijwe cyane, harimo abafite imyaka irenga 65 n'abafite ibibazo by'ubudahangarwa bw'umubiri cyangwa indwara zidakira, bashobora kwibasirwae bikomeye na COVID-19.
Gupta asoza agira ati: "Niba umwana afite indwara z'ibihaha, uburwayi bw'umutima cyangwa ubudahangarwa bw'umubiri butameze neza, ni byiza kujya kwa muganga vuba; ariko ku bana bafite ubuzima bwiza, iyi ndwara ishobora kwikiza ubwayo."
English
Kinyarwanda


